Noch contemplatief, noch informatief

In de kielzog van de sneakpreview zei Christof tegen mij dat sommige scènes te lang waren niet in « absolute » zin (minutage) maar omdat ze « noch contemplatief, noch informatief » zijn.

Door de montage te hernemen zie ik nu beter hoe de verschillende delen zich verhouden tot het geheel. En sommige van de stukken zijn inderdaad overbodig. Soms gaat het om een shot van 5 sec. Soms om een stuk interview van een halve minuut: als je ze weglaat ontneem je, vreemd genoeg, niks aan de film.

De montage is een complexe handeling waarbij verschillende fases aan bod komen.

Fase 1: sorteren

Eerst is er de keuze van de fragmenten. Uit een interview van pakweg 40 min moet men zich de vraag stellen: welk is hier de belangrijkste zin die de persoon uitgesproken heeft? De zin die de kern van zijn/haar betoog samenbalt. Soms is dat vrij duidelijk. Soms niet en moet je het interview verschillende keren visioneren en laten bezinken.

Fase 2: modulaire montage

Daarna heb ik geopteerd om modulair tewerk te gaan, d.w.z. mijn verschillende personages in afzonderlijke scènes te monteren die op zich een geheel vormen. Dat was het grootste werk. Ik verkreeg zo’n 12tal verschillende sequensen tussen de 14′ en 20′ lang elk.

Buiten de openingsequentie en het slot die allang in mijn hoofd zaten, heb ik moeten puzzelen om de volgorde van die verschillende scènes te bepalen.

Fase 3: de tijdslijn

Vrij snel werd duidelijk welke personages als « hoofdpersonages » konden fungeren en welke als « nevenpersonages ». Dat had natuurlijk te maken met het soort materiaal dat ik gefilmd had: ofwel had ik enkel een interview ofwel verschillende momenten, verschillende handelingen die gefilmd waren. Een aantal van die momenten heb ik expliciet « in scène gezet », zoals in een fictiefilm – met het verschil dat de mensen voor de camera hun dagelijkse handelingen gewoon opnieuw uitvoerden. In deze film heeft niemand « een rol » gespeeld. Niets werd verzonnen.

Zodoende viel « de puzzel » van de film inéén: een zevental hoofdsequenties vonden hun weg naar de algemene « tijdslijn » van de montage. Mijn wens was om het geheel in vier verschillende delen onder te brengen die thematisch de « Vier Edele waarheden » volgt. Die fase werd redelijk snel afgewerkt.

Na de sneakpreview heb ik de volgorde van de scènes in deel 3 nog eens helemaal omgegooid om de sterkste momenten beter te plaatsen om een « climax » te creëren die voor het einde van dat deel zorgde.

Fase 4: verder slijpen

Monteren is ritme afstellen.

Ritme is de afwisseling van « sterke » en « zwakke » momenten; beklemtoonde en onbeklemtoonde momenten, van spanning en ontspanning. Die accenten kunnen visueel zijn: een gebaar, een gezichtsuitrukking, een specifieke kader; of auditief: een bepaalde zin, een uitdrukking, een stilte of nog andere sonore elementen in ambiance-geluiden. Ik heb bewust gekozen om – op één scène na – géén muziek te gebruiken.

Ritme zit diep gebakken in ons lichaam: ons hart klopt het fundamenteel ritme van het leven: « systole », « diastole »; samentrekking, verslapping, samentrekking, verslapping… Eigenlijk moet je maar tot twee kunnen tellen om te kunnen monteren: het is de kwestie om het verschil tussen beide goed te onderscheiden.

En zich de vraag stellen: hoe ga ik van het ene accent naar het andere ?.

Dat verhaal is het verhaal van de film.

(wordt vervolgd)